Gisteren las ik vanuit verpleegkundige hoek enkele interessante dingen over boerka’s, het wassen van mannen, respect voor irrationele ideeën, het weigeren van studenten voor de opleiding verpleegkunde en gewetensbezwaren. Het begon op nursing.nl waarop een standpunt van V&VN wordt aangegeven:
V&VN vindt dat gezichtsbedekkende kleding zoals een boerka, helm of bivakmuts de communicatie tussen de hulpverlener en de patiënt kan verstoren. Je mag dus vragen deze af te doen, aldus de beroepsvereniging.
Bivakmuts
Een boerka, een helm en een bivakmuts. Verstoren de communicatie. Lekkere vergelijking. Want, hoewel de boerka/niqaab en bivakmuts overeenkomsten vertonen, mogen we de verschillen niet over het hoofd zien.
Om dan, zoals V&VN doet, een bivakmuts te vertonen op hun website vind ik wat ongevoelig. Helemaal voor een beroepsgroep van wie multicultureel denken verwacht mag worden. We hebben een handjevol boerka’s in Nederland en dat handjevol kan zich beroepen op vrijheid van godsdienst. Daar hebben ze recht op, of althans een analyse van hun recht daarop. Hoewel ik geen voorstander van het idee van een boerka ben (verassend he?), ligt het onderbuikgevoel nogal eens voor het oprapen in dergelijke discussies. We hebben volgens Peter Singer echter goede redenen om, letterlijk, twee keer na te denken.
niqaab
Dat geldt ook voor het idee dat je als vrouw geen mannen wilt wassen vanwege je geloof. Want dat is het volgende punt in het stukje op Nursing, dat linkt naar een artikel van de Ethiek Commissie van V&VN: ‘Omgaan met gewetensbezwaren, wie moet de gevolgen dragen?‘ Reden voor het schrijven daarvan was, zo lezen we, het volgende:
Op dit moment krijgen opleidingen bijvoorbeeld af en toe te maken met studentes met een moslimachtergrond, die op het moment dat ze stage gaan lopen aangeven dat ze vanwege hun levens- of geloofsovertuiging geen mannen kunnen/mogen wassen.
Boerka
Wanneer heeft een (religieuze) overtuiging genoeg zeggingskracht om te gelden als volledig te respecteren eigenschap van een persoon? Religie kent in die zin een enigszins speciale status. Niemand kan in naam van een godsdienst iemand vermoorden en vervolgens voor het gerecht succesvol claimen dat God hem of haar die opdracht heeft gegeven. Maar je mag wél weigeren mensenrechten te erkennen op basis van je religie. Ergens ligt dus een grens, vinden we. Aan ons als mens de schone taak om die grens te bepalen.
Mocht de kous af zijn met mijn persoonlijk idee over boerka’s en weigeren mannen te wassen op basis van een religieus gedachtengoedm dan waren we snel klaar. Ik kan daar niets mee, zie er het nut, de lol of de noodzaak niet van in. Ik zal niet ontkennen soms het gevoel van ‘advocaat van de duivel’ te hebben gehad bij het schrijven van het nu volgende. Maar ik denk dat dergelijke moeilijke vraagstukken om meer beschouwing vragen dan die van persoonlijke ideeën over (een) religie.
Laten ik daarom beginnen met de samenvatting en standpuntsbepaling van de Commissie Ethiek:
Standpunt van de Commissie Ethiek V&VN
De Commissie Ethiek V&VN is van mening dat op het moment dat gewetensbezwaren zich richten tegen een handeling die tot de kerntaken van het beroep van verpleegkundige of verzorgende behoort, het niet vanzelfsprekend is dat de gevolgen van deze gewetensbezwaren door de opleiding (of werkgever) en op een ander niveau door collega’s en patiënten gedragen moeten worden. Gewetensbezwaren tegen een handeling die tot de kerntaken van het beroep behoort, betekenen dat de relatie zorgverlener – zorgvrager nauwelijks gestalte kan krijgen en dat een aanzienlijk deel van de zorg door collega’s overgenomen moet worden. De opleiding aanpassen om tegemoet te komen aan deze gewetensbezwaren, betekent dat het beroep van verpleegkundige of verzorgende ondergraven wordt. De Commissie Ethiek is daarom van mening dat het beter is om personen, die een handeling die tot de kerntaken van het beroep behoort, vanwege gewetensbezwaren niet kunnen of mogen uitvoeren, niet tot de opleiding toe te laten.
De cursivering van de laatste zin heb ik zelf aangebracht. Wat daar staat is – meine Liebe! – nogal een claim. Volgens mij is het echter ook een behoorlijk gammele claim die neerkomt op het volgende schema:
- Opleiding en werkgevers zijn niet verantwoordelijk voor het opvangen van weigering van kerntaken op basis van gewetensbezwaren.
- Het wassen van mannen en vrouwen behoort tot de kerntaken van de verpleegkundige
- Wanneer iemand weigert om mannen te wassen druist dit in tegen de kerntaken van het beroep
conclusie: iemand die weigert mannen te wassen mogen we de toegang tot de opleiding weigeren.
In de uiteenzetting en onderbouwing van bovenstaande argumentatie wordt o.a. een vergelijking gemaakt met de weigering mee te werken aan het vaccineren van zorgvragers (want dan houd je God’s wil tegen) of meewerking te verlenen aan euthanasie of abortus (omdat je niet mee wil werken aan ‘het doel’ iemand te doden). Dat zijn twee gewetensbezwaren waar doorgaans gehoor aan wordt gegeven binnen de zorg. Vaak gebeurt dit vanuit een christelijke levensvisie, die binnen de Nederlandse maatschappij ‘gewetensprecedenten ’ kent: zo zijn docenten te weigeren op basis van hun seksuele geaardheid en kan een ambtenaar weigeren op basis van seksuele geaardheid weigeren twee personen in ‘de echt te verbinden’. Maar laten we niet afdwalen. De vergelijking tussen euthanasie/abortus/vaccinweigering en de weigering mannen te wassen gaat volgens de V&VN nl. mank. Naar mijn mening valt op de redenatie daarover wat af te dingen, maar eerst de belangrijke zaken. Als men mensen toegang tot een opleiding denkt te moeten ontzeggen, vind ik dat er verdomd goede argumenten boven tafel moeten komen. En volgens mij vergeet V&VN om te beginnen een essentieel onderdeel te noemen:
Boventalligheid .
Als een student verpleegkunde stage loopt bij welke instelling dan ook, js deze boventallig. Dat staat in ieder geval in mijn schoolregels en stagecontracten. Voor zover ik weet is dit algemeen gebruikelijk. Een stagiaire staat dus niet in plaats van een vaste werknemer. (voor leerling-verpleegkundigen geldt dit overigens niet) Als een stagiaire iets weigert te doen, dan is dat dus per definitie géén taak die diens werkgever op moet vangen. Er is, strikt gezien, geen verandering in de bezetting. Een stagiaire kost tijd (en kan deze ook opleveren!), maar een handeling niet doen levert geen ‘extra’ werk op, helemaal als in de tijd dat er een anders een man gewassen wordt ander werk gedaan kan worden. En dat lijkt me altijd voorhanden. Wassen mag dan tot de kerntaken worden gerekend, als er niet opgevangen hoeft te worden levert de V&VN geen overtuigend bewijs om af te zien van professionele erkenning van het gewetensbezwaar jegens het wassen van iemand die doorgaans voorzien is van een piemel. Helaas is het woord boventalligheid niet één keer in het relaas van V&VN te vinden. Dat lijkt me onterecht.
De irrationele verpleegkundige en de decubitusgod
We kunnen een boerka of de weigering mannen te wassen raar of irrationeel vinden, maar mensen hebben recht op die irrationele overtuigingen. In hun rapport erkent de V&VN immers het recht op weigering van vaccinatie. Dat zou indruisen tegen de wil van een god die ziektes op je pad stuurt. Mocht je daar in geloven dan hinder je de wil van God. En die wil je volgens mij niet tarten als je gelooft in een god die kinderen opzadelt met mazelen, polio, rode hond, influenza, pneumokokken, meningokokken, Haemofilus influenza, bof, kinkhoest, tetanus, HIV en difterie. Om er maar eens wat te noemen. Dus mag je weigeren om dat bij een zorgvrager te doen. Belangrijk daarbij is, volgens V&VN het feit dat dit relatief weinig voorkomt én dat vaccineren niet tot de kerntaken van de verpleegkundige hoort.
Daarbij plaats ik twee kanttekeningen: ten eerste is naar mijn schatting het aantal niet-mannen-wassende boerkadraagsters dat in de verpleegkundeschoolbanken is te vinden relatief zeer gering. Wellicht zelfs kleiner dan het aantal euthanasie- en vaccinweigeraars. Ten tweede zie ik vaccinatie in het licht van preventie. Preventie is een hot issue binnen de verpleegkunde. Primair, secundair, tertiair: een verpleegkundige is down with that. Mager, oud, bedlegerig en weinig pijnsensatie? Om de drie a vier uur draaien en op een speciale matras. Voorkomt decubitus. Evidence based. Nu kan men claimen dat decubitus onder God’s wil valt, maar dan wordt het toch wel kwaad kersen eten in de gezondheidszorg. Ik denk dat men snapt waar ik heen ga met dat argument. Waarom wel wisselliggen en niet vaccineren? Moet een werkgever met dergelijke marginale rationaliteit rekening houden? Vanuit mijn persoonlijke visie is dat volslagen absurd. Voor het meewerken aan euthanasie is wat dat betreft veel meer te zeggen.
Boerka ‘goedkeuren’ dus?
Zijn boerka’s dan geen bakens van vrouwenonderdrukking? (evenals het verbod mannen te wassen) Op nursing.nl wordt er in de reacties door ene ‘jantien’ over ‘pappen en nathouden van extreme groeperingen‘ gesproken . De boerka als symbool voor een (o.a.) vrouwonvriendelijk systeem. Door de boerka goed te keuren zou je dan (indirect) een repressief systeem in stand houden. Ik neem in deze analyse ook de verpleegkundige in de boerka mee. De eerlijkheid gebied me te zeggen dat het even duurde eer ik door had dat men het op nursing.nl had over zorgvragers in burqa, en zorgverleners die weigeren mannen te wassen. Ik had toen al een redelijk stuk geschreven over de zorgverlener (in spé) in een boerka. Achteraf gezien is de beschouwing echter wel toepasselijk (denk ik).
Wat ik van de boerka of de niqaab weet is dat het een uitvloeisel is van (de) hijaab; een set regels/gebruiken die te maken hebben met reinheid en de wegen om aan die deugd te kunnen voldoen. Het verhullen van (onderdelen van) het vrouwelijk lichaam met vrij vormeloze kleding kan vanuit het idee van de moslim wellicht zelfs rationeel genoemd worden. Maar de boerka heeft wel het nadeel dat de frequentie van het voorkomen ervan op een bepaalde plek niet altijd positief correleert met de mogelijkheden van de vrouwen aldaar. Wat heet… Maar daaruit mogen we volgens mij evenwel niet direct afleiden dat een vrouw die een burqa draagt ook daadwerkelijk onderdrukt wordt. Als het hebben van het idee dat God de meest verschrikkelijke ziektes op kinderen loslaat geen problematisch standpunt is, is het idee dat God’s wil voorschrijft dat je je op een bepaalde manier moet kleden niet echt schokkend. Als ik mocht kiezen, wist ik het wel. Doe mij de project-catwalk variant maar.
Onderdrukte opleiding
Het volgen van een goede opleiding lijkt me verder ook totaal wat anders dan onderdrukking. Met het risico paternalistisch over te komen lijkt het me zelfs wenselijk om, vanuit een idee dat een burqa vrouwenonderdrukkend is, deze vrouwen de mogelijkheid te geven om toe te treden tot een opleiding. Dat er binnen de verpleegkunde voornamelijk vrouwen te vinden zijn, lijkt me daarbij een voordeel. Nog niet zolang geleden was het in Nederland de norm dat je als vrouw géén andere opleiding dan enkele jaren basisschool kreeg. Getrouwd? Dag carrière. Nu maken we ons druk om het feit dat vrouwen stelselmatig minder verdienen dan mannen. Dat dit verschil bestaat is onverkoopbaar, maar de wijze waarop daar doorgaans tegen aan wordt gekeken is veelzeggend. In ieder geval in vergelijking met vroeger. De gemiddelde Nederlandse vrouw is vrij om zelf het niet krijgen van kinderen in de hand te houden en, mocht er toch een zwangerschap ontstaan, deze af te breken, op eigen inzicht. Degene die de boerka ziet als onderdeel van een onderdrukkend systeem heeft dus veel redenen om deze wél tot een opleiding toe te laten. Ik acht de kans dat de boerka áf gaat, of vervangen door een niqaab trouwens groter wanneer er een deugdelijke opleiding genoten wordt.
Communicatie & een sidenote over de geschiedenis van het uniform
De conclusie dat een helm of bivakmuts belemmerend is in de communicatie was reeds geciteerd. Nu vind ik die vergelijking wat ver gezocht, ook als het gaat om de verpleegkundige die een burqa draagt. Het uiterlijke voorkomen en/of de praktische belemmeringen voor een verpleegkundige zijn bij een helm of bivakmuts een stuk heftiger dan die van een burqa en zeker de niqaab. Niettemin zou ik willen zeggen dat ik daarbij liever uitga van de capaciteiten van de persoon in kwestie in de context van de situatie. Mag een burqa dragend persoon wel voor Bartiméus werken?
Wel lijken problemen me op dit punt meer voordehand liggend: gezichtsuitdrukkingen en in het geval van een boerka oogcontact worden bijna onmogelijk gemaakt. Maar een goede zorgverlener is meer dan oogcontact en gezichtsuitdrukkingen en niet iedere situatie vraagt om een zelfde mate van visuele aanwezigheid. Ook geloof ik in het aanpassend vermogen van de mens en zie ik mezelf als bevooroordeeld als ik een vrouw in een boerka of niqaab als ‘communicatief onvaardig’ bestempel. De rijkheid aan vormen communicatie is mij, al ben ik nog maar enkele jaren in de zorg te vinden allang duidelijk. Een wonderschoon fenomeen hoe zorgvragers en zorgverleners kunnen ‘klikken’, ondanks de soms penibele situatie van mensen. Als ik een menselijke eigenschap moet noemen is het vermogen om aan te passen aan de omgeving.
Gezien het feit dat identificatie een eis kan zijn van een zorgvrager lijkt me dat de wet boven de godsdienstige overtuiging gaat. Net als moord is dat ‘over de grens’. Natuurlijk is het geen misdaad, maar kan er een situatie ontstaan waarin niet voldaan wordt aan de WGBO. Een zorgvrager kán weigeren. Dat weet de gemiddelde man in de zorg waarschijnlijk maar al te goed, alhoewel het zéér weinig voorkomt. Maar uit een kamer gestuurd worden vanwege (de combi van) in een staartje gebonden haren en XY chromosomen komt voor. Dat kan ook gelden voor de zorgverlener in een burqa. Niettemin zal ik een dergelijke vraag altijd respecteren, de gevolgen zijn echter wel voor de zorgvrager. Dat is dan niet anders. Vanuit de gedachte dat het feit dat ik een man ben mij niet belemmert respectvolle en goede zorg te verlenen ken ik de vraag misschien niet veel ‘gezond verstand’ toe (eerder angst, schaamte, of mogelijk het doormaken van seksueel geweld), maar heb ik er absoluut respect voor. Respect hebben voor de wachttijd die er op volgt hoort vervolgens bij ‘goed patiëntschap’.
Als een sidenote: ook in de kleding van de verpleegkundige is de vrijgevochtenheid van de vrouw te herkennen. Van habijt naar rok naar broek. Aan de vrouwen die liever in een rok werken zou ik willen zeggen: meld u hieronder in een reactie. Mijn schatting is dat de rok gemiddeld geen gewenst kledingstuk is. Vanuit die positie zou ik willen vragen voor dezelfde erkenning van de burqa en niqaab als de broek heeft gekregen. Ook toen kwam de baan eerst.
Even recapituleren…
Ik heb proberen aan te tonen dat het opvangen van kerntaken moeilijk als argument voor het weigeren van toegang tot de opleiding kan worden geponeerd. Boventalligheid is hierbij de belangrijkste factor. Dat betekent dus dat de nieuwe conclusie die ik hieronder wil trekken niet geldt voor de verpleegkundige die solliciteert op een functie waarin zorg voor mannen kerntaak is, of de leerling-verpleegkundige. Dat gezegd hebbende zijn er legio voorbeelden van vakken waarbij een verpleegkundige niet of zéér weinig mannen hoeft te wassen. In een half jaar stage in de psychiatrie heb ik geen één man gewassen en één keer meegemaakt dat een cliënt daar begeleiding bij nodig had.
Het standpunt dat een goede communicatie per definitie onmogelijk wordt gemaakt vind ik ook niet zéér solide, hoewel het een wat problematischer vraagstuk is dan het argument van de werklast en weigeren mannen te wassen. Maar ik denk dat er redenen zijn om niet op voorhand aan te nemen dat goede communicatie onmogelijk is.
Als ik er van uitga dat vaccinatieweigering en weigering tot het meewerken aan euthanasie qua frequentie de burqa of de mannen-was-weigering weinig zal doen, wordt het verhaal zelfs nog wat anders. Dan kan wassen wel tot kerntaak verheven worden, maar betekent het in praktijk weinig, qua aantallen. Daarbij geldt dat ik uitga van preventie als een kerntaak van een zorgverlener. Preventie van ziekte in het geval van vaccinatie en preventie van uitzichtloos en ondraaglijk lijden in het geval van euthanasie. Mocht men het HBO-V competentieprofiel - gesel der HBO-V student – niet kennen, klik dan hier voor het (online) HBO competentieprofiel Verpleegkundige Gerontologie-Geriatrie. (da’s nogal een mondjevol, ‘VGG profiel’ is makkelijker) . Preventie kent ruimte aandacht in verschillende ‘zorgrollen’ en ‘kerncompetenties’. (voor uitleg daarover, zie ook het online VGG profiel)
Hernieuwde conclusie op basis van de argumenten van de V&VN
Als men het weigeren mannen te wassen ziet als reden om toegang tot de opleiding te ontzeggen, dan valt dat volgens mijn minstens net zo goed te zeggen voor de vaccinatieweigeraar. Hoezeer dat idee ook z’n plezierige kanten heeft (f*k you NVKP), kan ik niet mijn gevoel op dat punt boven rationele argumenten doen gelden.
Studenten de toegang tot een opleiding ontzeggen op basis van de door V&VN besproken problemen en geboden argumenten vind ik op z’n minst tekortschietend. In dat opzicht kan ik denk ik hard maken dat ‘verpleegkundige’ verdediging van de standpunten als (student)verpleegkundige een ethische waarde toegekend moet worden. Het zijn (toekomstige) collega’s en het is niet zo dat we ze kunnen missen. Zullen we de onderbuikgevoelens laten zitten waar ze zitten en dat enorme orgaan tussen onze oren gebruiken? (nee, niet je neus)
Gezien de beperking van vrijheid tot het kiezen van een opleiding die inachtneming van het standpunt van V&VN op zal leveren vind ik dat de V&VN met betere argument moet komen, of hun standpunt dient te wijzigen.
Die mening doe ik open en bloot en het staat een ieder vrij om daar inhoudelijk op te reageren en mijn ongelijk aan te tonen. Maar áls ik gelijk heb, begaat de V&VN een grove schending van onze grondrechten, door op te roepen tot discriminatie op basis van geloofsovertuiging. Mocht een ik-wil-geen-mannen-wassen student geweigerd worden op basis van de V&VN argumenten, dan zie ik die argumenten in een eventuele rechtszaak aan flarden gesneden worden. En dan zit ik met een spandoek op de voorste rij.
“Zonder piemels ook verpleegkundige!”
Twitter
Getalletjes, categorieën en de archieven. 
Laatste reacties: