Dierproeven

Noodzakelijke kwaden kennen vele vormen. Niet ieder reflectieverslag is een gewenst kind van de rekening die ik betaal voor mijn uiteindelijke diploma. Vallen hoort bij leren fietsen, schaatsen en opstaan. Soms krijg je stevige kritiek omdat je iets serieus hebt verpest. En soms moeten er dieren worden gebruikt in medisch onderzoek. Zo´n 500.000 maal per jaar. Dat zijn er een dikke 100 per uur. Vooral muizen en ratten, maar sinds 2003 geen mensapen meer. (in Nederland) Dierproeven vormen een kwestie waar ik nog niet over uit kan. In de National Geographic die momenteel in de winkel ligt (mei 2009) staat een interessant artikel getiteld ´Leven in het Lab´. Naast dat deze titel een soort parodie lijkt op een verzameling columns van Plasterk is het een goedkozen titel mijns inziens. Leven in het lab. Dieren dus. Want leven doen ze, net als wij. Insecten ook trouwens en antibiotica zijn massavernietegingswapens bekeken vanuit een bacterie. Sinds de Tweede Wereldoorlog zijn we ons als mensheid wat drukker gaan maken om het gebruik van levende dingen bij medisch onderzoek. Adolf Hitler verbood dierenexperimenten, maar liet vele mensen martelen tijdens ´medische experimenten´ (klik hier voor een artikel daarover door een van mijn favoriete bloggers). Vlak na WOII stelde men ethische regels op voor het doen van onderzoek op mensen. Deelnemers dienden vrijwillig deel te nemen, moesten er mee instemmen, op de hoogte zijn van mogelijke negatieve effecten, toegang hebben tot succesvolle behandelingen en meer van dergelijke tegenwoordig voor de hand liggende zaken. Overigens dient er voor de volledigheid te worden gesteld dat met de invoering van die regels geen einde is gekomen aan onethische onderzoeken, getuige bijvoorbeeld een (in mijn ogen) vrij schokkend rapport door SOMO.

Gedurende de laatste decennia is op het vlak van onderzoek op levende wezens de discussie verruimd: onderzoek op dieren is in toenemende mate in de picture gekomen. De dierenrechtenbeweging, gesteund door filosofen als Peter Singer lieten zich op verschillende wijze horen. Een boek dat ik in deze van harte aan kan raden is ´De slag om de chimpansees´ door Patrick Meershoek. Het toont een beeld van een tweestrijd tussen de meer gematigde dierenrechtenactivisten die de dialoog opzoeken met het onderzoeksveld en de harde kern die agressieve confrontaties niet schuwt. Zonder de acties van laatstgenoemde groepering goed te willen praten lijkt het duidelijk het geval te zijn dat dergelijk activisme een positieve invloed heeft gehad op het wel en wee van de dieren in onderzoekscentra. Niettemin kan ik het absoluut niet eens zijn met de agressieve takken van de dierenrechtenorganisaties. De futiele acties als het ´bevrijden´ van bijv. nertsen zijn weinig opbouwend en voegen hooguit leed toe aan het leven van de dieren. Anyway: de wetgeving op het punt van dierproeven is de laatste jaren sterk verscherpt en waar er in de vroege jaren van bijv. het Biomedical Primate Research Centre duidelijk abonimable omstandigheden heersten is dit nu in sterk verminderde mate het geval. Niettemin blijven ethische vragen op dit gebied mij kwellen. In het artikel in National Geographic wordt bijv. een situatieschets gegeven van een fokbedrijf van honden dat levert aan de biomedische wereld. Het fokken dient, om ziektes buiten de deur te houden die onderzoek zouden beinvloeden, zeer steriel te gebeuren. Hebben honden daar een ´hondenleven´? Ook het gebruik van termen als het ´kweken´ van dieren stuit mij tegen de borst.

Ik ben me bewust van de noodzaak van dierproeven in de medische wereld. Ieder paracetamolletje of ander middel tegen pijn dat ik aan clienten afgeef is onderzocht m.b.v. proefdier experimenten waarin dieren opzettelijk aan pijn worden blootgesteld. Daartoe worden bijv. muizen met hun pootjes in een klem gezet die in toenemende mate druk uitoefent. Aan de hand van het aantal staartbewegingen is vervolgens de pijnbeleving van het dier te registreren. (en zo zijn er meer methoden) Geven we het dier een injectie met diclofenac, dan zal het aantal of intensiteit van de  staartbewegingen moeten afnemen. De utilitarist in mij gaat echter hevig op z´n achterbenen staan. Ik ben tegen iedere vorm van onvrijwillige pijnbeleving en ben voor het verspreiden van ´pleasure´.  (de utlitaristische stroming kenmerkt zich door het paradigma van ´pain´ and ´pleasure´ als meesters van het leven: pijn wordt vermeden en ´pleasure´ zoveel mogelijk opgezocht, waarbij het uiteindelijke resultaat telt). Het is de rationale achter mijn vegetarisme: ik wil zo min mogelijk debet zijn aan dergelijk leed. Ik zie nl. geen intrinsiek verschil tussen het leed van een chimpansee en het leed van een mens. En als die weg eenmaal in is geslagen is het zeer moeilijk, zo niet onmogelijk om rationeel een onderscheid te maken tussen het leed van welk ´voelend´ wezen dan ook. For the record: naar mijn idee voelt een insect of bacterie geen pijn. Maar is de pijn van een konijn minder dan de pijn van een primaat? Ik denk het niet. De wet echter, schrijft voor dat de veiligheid van een geneesmiddel vastgesteld dient te worden in dierproeven alvorens men op fase 1 onderzoeken kan overgaan bij mensen.

Gelukkig is de laatste jaren het gebruik van methoden voor medisch en epidemiologisch onderzoek waar geen proefdieren aan te pas komen vergroot. In het artikel in National Geographic wordt het voorbeeld gegeven van huidonderzoek op gekweekte huidcellen (´ze worden bruin als je ze in de zon legt!´). Waar vroeger vele konijnen aan in mijn ogen ronduit verwerpelijke en belachelijke onderzoeken naar de schadelijkheid van make-up werden blootgesteld komen er dus steeds meer alternatieven. Proefdier onderzoek voor cosmetische doeleinden is trouwens sowieso verboden en ik maan iedere vrouw (en in toenemende mate mannen) om te kiezen voor producten die proefdiervrij zijn. Maar die alternatieven zijn niet overal voor handen. Op het weblog ERV, dat bij wordt gehouden door Abigail Smith, een onderzoekster naar het HIV virus omschrijft ze het als volgt:

`We cannot make synthetic antibodies. We cannot model an antibody on a computer, push a button, and get a gallon of monoclonal antibodies to HIV-1 Subtype B gp120 out the end of a garden hose. We have to use mice, rats, rabbits, goats, donkeys, etc to generate antibodies. We have to.´

We HAVE to. En ik denk dat ze gelijk heeft. Niet al het onderzoek op dieren is te vervangen. De vraag die daarbij onmiddelijk opdoemt is de volgende: in welke mate aanvaarden we pijn van niet-menselijke dieren om pijn bij menselijke dieren (wij dus) te voorkomen of bestrijden? En die vraag vraagt weer om een antwoord op de vraag of en zo ja waarom mensen belangrijker zijn dan dieren. Intuitief lijkt dat een vreemde vraag,  maar zoals Peter Singer in zijn werk zeer welluidend aangeeft, is het antwoord er op niet makkelijk. Hij bepleit dat onze vermeende supremacie gevolg is van eeuwenoude tradities die zeer duidelijk aan aanpassing toe zijn. Waar Descartes dacht dat een dier als het mechanisme van een klok is (het geluid dat een in vivo sectie veroorzaakt is hetzelfde als het tikken van een klok…) weten we nu beter. Pijn is pijn en een mens zit wat dat betreft niet gek veel anders in elkaar dan een niet menselijk dier.  Ook onze herkomst geeft geen basis voor een gevoel van supremacie. We zijn allemaal gevolg van hetzelfde evolutionaire proces, maar dan aan een andere tak aan de ´trees of life´. We zijn geen speciale creatie, onze afkomst geeft niet de genesische macht over het het dierenrijk:

En God zegende hen, en God zeide tot hen: Weest vruchtbaar, en vermenigvuldigt, en vervult de aarde, en onderwerpt haar, en hebt heerschappij over de vissen der zee, en over het gevogelte des hemels, en over al het gedierte, dat op de aarde kruipt! (genesis 1:28)

Onze ethiek echter draait die goddelijke opdracht om naar mijn idee: we hebben de plicht om te waken voor en strijden tegen onethische behandeling van dieren, zowel menselijk als niet menselijk. Iedereen zal furieus reageren als zijn of haar hond geschopt, geslagen of anderszins mishandeld wordt. (tenminste, dat mag ik hopen) Er zijn weinigen die zonder blikken of blozen door het slachthuis lopen, of door een stal met duizenden mestkippen die, onderhevig aan de gebruikelijke pikorde in een ongebruikelijke ruimte de nodige beschadiging vertonen. Maar dan heb je wel een goedkope kippenpoot op je bord.

Het blijft voor mij een Tantaluskwelling. Ik denk niet dat we dierproeven volledig kunnen uitbannen, alhoewel ik dat wel erg graag zou zien. Aandacht voor de drie V´s (vermindering, verfijning en vervanging) is daarbij erg belangrijk. Maar ik kan tevens niet de beslissing nemen om het leven van een konijn voor te laten gaan op het leven van een HIV baby in Afrika of een kankerpatient in het Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis. Pijn en ongemak zijn geen optelsommen, iets dat vaak als kritiek op het utilitarisme wordt aangegeven. Ondertussen wentel ik me maar in de veronderstelling dat ik dierlijk leed zoveel mogelijk beperk door ze niet te eten, of de bioindustrie  niet te voeden met een vraag naar hun producten. Maar dat is natuurlijk ook maar halfslachtig…

Dijk, P. (2009). Leven in het Lab. National Geographic mei 2009: 16-27

Meershoek, P. (2005) De slag om de chimpansees. Amsterdam: L.J. Veen

Advertenties
Getagged , , ,

3 thoughts on “Dierproeven

  1. Plok schreef:

    Goed artikel, ik hoop dat het meer mensen aan het nadenken zet.

    • Bram Hengeveld schreef:

      Bedankt voor je reactie man met plok ;) Tof dat je m’n blog leest!

      En aanzetten tot nadenken is wel een beetje het doel van de blogpost. Maar pas op, om met metallica te spreken: you (shouldn’t) think the weight of the world is on your shoulders (uit: My friend of misery)

  2. […] Tkacs en Thompson (2006) en voel de wrijving. Verpleegkundigen zijn ook afhankelijk van dierproeven, maar die kennen op bepaalde gebieden (nog) veel problemen en extrapolatie van die gegevens naar […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: