Druk, maar altijd in voor een beetje quackwhacking: Spot the Fake!

Op het moment kom ik een beetje om in het werk: eind juni ga ik ‘op’ voor een aantal rollen in een toetsstation. Vandaar de verminderde frequentie van blogposts, het typewerk is momenteel even voldoende aanwezig…

Niettemin, toch even een blogpostje. In voorbereiding op een komende SLB bijeenkomst, die ik wil gebruiken voor een presentatie/discussie over kwakzalverij/pseudowetenschap en de relevantie ervan met het verpleegkundig beroep heb ik getracht een lijst op te stellen met kenmerken van kwakzalverij: spot the fake. Tevens een kleine opsomming van reeds bekende kwakzalversbehandelingen.

Ik denk dat dit relevant is voor verpleegkundigen in de ouderenzorg omdat deze te maken hebben met een potentieel kwetsbare groep met veel moeilijk te behandelen aandoeningen en multi-morbiditeit. Dit is bij uitstek geschikt voor ‘interventie’ door een kwakzalver, hetgeen hopelijk enigszins duidelijk zal worden uit onderstaande herkenningspunten. Maar ook meer algemene zorginstellingen zijn niet bang voor enige pseudowetenschappelijke interventie: het Slingeland Ziekenhuis in Doetinchem biedt acupunctuur aan als (onderdeel van) pijnbestrijding. Een behandeling (10-15 minuten) waarbij naalden in het oor worden gestoken. (want daar komen immers alle ‘meridianen’ van het lichaam in uit) Kosten? 80 euro. Duur placebo… De VtdK is er dan ook niet echt over te spreken. Het wetenschappelijk bewijs aangaande de effectiviteit van acupuntuur is nl. bezaaid met krakkemikkige methodoligie, publicatie in krakkemikkige tijdschriften en afwezigheid van fysiologische onderbouwing. Wanneer van een dergelijke combinatie sprake is (reguliere & alternatieve behandeling) spreekt men overigens graag van ‘geïntegreerde geneeskunde’ of een verwante term. Don’t get fooled by nice words. Op de website van de naaldenprikkende pijnbestrijders wordt vreemdgenoeg gelinkt naar een scripte van een student aan de RuG, waarin duidelijk wordt hoe fragiel de rationale van acupunctuur feitelijk is, alhoewel dat niet als zodanig gebracht wordt: ‘Of het werkt is voor beoefenaren en hun patiënten geen vraag, maar hoe het werkt vaak wel’. Dat is dus zéér de vraag, meta-analyses laten doorgaans weinig heel van acupunctuur als klinisch relevante behandeling.

Verpleegkundigen dienen m.i. in staat te zijn om tot op zekere hoogte voor te lichten over behandelingswijzen en de rationale erachter. Een verpleegkundige met een voorliefde voor evidence based medicine dient dus te weten wat kwakzalverij is en waarom we weten dat het bogusbehandelingen zijn. Ik ben er niet op uit om de door Jomanda ‘ingestraalde’ kaartjes onder de hoofdkussens van vele cliënten te halen, maar om aandacht te vragen voor hedendaagse kwakzalverij, die wel degelijke bijzonder schadelijke en fatale excessen kent, (waaraan Jomanda trouwens ook zeker debet is geweest). Mochten lezers nog andere kenmerken van kwakzalverij kennen: laat het weten in een reactie!

Hoe herken je kwakzalverij?

De kwakzalverij heeft een scala aan methoden ontwikkeld om geloofwaardig over te komen. Sommige daarvan zijn vrij goed verpakt. Komen één of meer van de volgende eigenschappen voor, bedenk dan goed of je met kwakzalverij te maken hebt!

• Beweren een veelheid aan aandoeningen te kunnen verhelpen met één methode
• Behandeling van vage klachten (maar ook: kankertherapie aanbieden)
• Veelvuldig gebruik van indrukwekkende termen als: ‘natuurlijk/natuurgeneeswijzen’, ‘eeuwenoude (Chinese/oosterse) kennis, ‘holistisch, ‘healing/helen’’, ‘balans/yin yang’, ‘(bio)feedback’, ‘energie/(bio-)energetisch/energieniveau’, ‘trillingen’, ‘Complementaire genees/behandelwijze’, ‘integrale benadering/integrated medicine’, ‘gifstoffen/ontgifting’, ‘quantummechanica’, ‘chemische middelen (als in: medicijnen)’, ‘chakra’s/aura’s/meridianen’, ‘ziel/geest’, etc.
• Veelvuldig verwijzen naar persoonlijke ervaringen van gebruikers van een methode als ‘bewijs’. (vergelijk ‘Tell Sell’ reclames)
• Bewering van een zuiver persoonlijk afgestemde behandeling (holisme)
• Ingaan tegen duidelijk bewezen en algemeen aanvaarde theorieën (‘denialism’)
• Gebruik van falen of bijwerkingen van ‘reguliere’ methode als positief argument voor ‘alternatieven’.
• ‘Erstverschlimmerung’
• Geen duidelijke behandelingsvoorschriften
• Gebruik van algemene adviezen (gezond eten, niet roken, genoeg slapen, voldoende beweging, etc.)
• Afwezigheid van vooruitgang in de aard, uitvoering en precisering van de therapie in kwestie
• Afwezigheid of onduidelijkheid van referenties naar (peer reviewed) publicaties, ondanks claims van (veelvuldig) wetenschappelijk onderzoek
• Gebruik van rechtzaken om ‘tegenstanders’ het zwijgen op te leggen (bijv: Simon Singh, Ben Goldacre)
• Gebrekkige onderbouwing van onderliggende theorie/fysiologie van  de kwak, met veelvuldig gebruik van onder 2 genoemde punten
• Schreeuwerige websites en publicaties.
• Combinatie van reguliere en alternatieve methoden/mixen van verschillende soorten ‘therapieën’: bijv. fysiotherapie en chiropractie (bait & switch)
• Veel omhaal over de achtergrond van de kwakzalver (inc. scheppen van valse autoriteit)
• Beweringen over ‘paradigmaverschuivingen’ t.b.v. alternatieve therapieën
• Absurde behandelingen (koffieklysma i.c.m. liters wortelsap ter behandeling van darmkanker)
• Samenzweringstheorieën (met name richting ‘reguliere’ geneeskunde of wetenschap)
• Gebruik van uitzonderlijke apparaten. (‘Lotje’)
• Gebruik van materialen zoals kristal en magneten, toedichten van helende werking aan die materialen

Bekende kwakzalverij & pseudowetenschappelijke verwanten

• Homeopathie
• Acupunctuur
• Ayurveda
• Chiropractie
• Craniosacrale therapie
• Bioresonantie
• Magnetiseurs
• Gevitaliseerd water
• Bach therapie
• Orthomoleculaire ……….
• Therapeutic touch
• Gebedsgenezing
• Klankschalen
• Kankerbehandelingen
  • Natriumbicarbonaat (‘kanker is een schimmel’)
  • Keukenzout
  • Koffieklysma’s
  • Magneetveldtherapie
  • Haaienvinnen
  • Moermandieet
  • ….

• ‘Anti-AZT’ (i.c.m. HIV denialism)
• ‘Anti-Chemotherapie’ (Trentelman)
• ‘Anti-vaccinatie’ (veroorzaakt volgens sommige alterneuten autisme, sterfgevallen, verlamming, hersenbeschadiging, etc.)
• Paranormale capaciteiten (Tarot, horoscopen, ‘channeling’ (Derek Ogilvie, Uri Geller, Char, etc…) telepathie.

Cherkin, D. C., Sherman, K. J., Avins, A. L., Erro, J. H., Ichikawa, L., Barlow, W. E., Delaney, K., Hawkes, R., Hamilton, L., Pressman, A., Khalsa, P. S., & Deyo, R. A. (2009). A randomized trial comparing acupuncture, simulated acupuncture, and usual care for chronic low back pain. Archives of internal medicine, 169(9):858-866.

Chigwedere, P., Seage, G. R., Gruskin, S., Lee, T.-H. H., & Essex, M. (2008). Estimating the lost benefits of antiretroviral drug use in south africa. Journal of acquired immune deficiency syndromes (1999). http://dx.doi.org/10.1097/QAI.0b013e31818a6cd5

Heap, M. (2007) Placebotherapie. Skepter, 20(2): 12-17

Holla, Ijland, van der Vliet, Edwards & Verlaat (2009). Overleden zuigeling na craniosacrale’ manipulatie van hals en wervelkolom. Ned Tijdschr Geneeskd. 2009;153:A290 http://tinyurl.com/craniobaby

Madsen, M. V., Gotzsche, P. C., & Hrobjartsson, A. (2009). Acupuncture treatment for pain: systematic review of randomised clinical trials with acupuncture, placebo acupuncture, and no acupuncture groups. BMJ, 338(jan27_2):a3115+.
http://tinyurl.com/acupunctuur

Getagged:kwakzalverij

Geplaatst in:Evidence Based Nursing, Persoonlijke noot